است ، كه براى مبالغه به جاى « برىء » ، « براء » را به كار برده ، هم چنان كه وقتى بخواهيم در عدالت كسى مبالغه كنيم مىگوييم فلانى عين عدالت است . و در اين آيه اشاره اى است به بيزارى ابراهيم ( ع ) از ستارگان و از بتهايى كه پدرش و قومش مىپرستيدند ، بعد از آنكه با ايشان احتجاج كرد ، و ايشان جز سيرت پدران - به طورى كه در سوره انعام و انبياء و شعراء و سوره هاى ديگر آمده - دليل ديگرى را ارائه ندادند . و معنايش اين است كه : اى پيامبر به ياد ايشان بياور آن زمان را كه ابراهيم از آلهه پدر و قومش بيزارى جست چون ايشان آلهه خود را تنها به استناد تقليد پدران مىپرستيدند ، و هيچ حجت و دليلى بر آن نداشتند و ابراهيم تنها به اعتقاد و نظر خود اتكاء نمود . * ( « إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّه سَيَهْدِينِ » ) * يعنى من از هر معبودى بيزارم ، مگر آن كسى كه مرا ايجاد كرده ، و او خداى سبحان است . و در اينكه خدا را به فطر ( ايجاد ) توصيف كرده ، اشاره است به حجت بر ربوبيت و الوهيت خداى تعالى ، براى اينكه فطر و ايجاد منفك از تدبير امر موجودى كه ايجاد كرده نيست ، پس آن كسى كه تمام عالم را ايجاد كرده ، همان كسى است كه امور آنان را تدبير مىكند ، پس تنها او سزاوار آن است كه پرستيده شود . و معناى * ( « فَإِنَّه سَيَهْدِينِ » ) * اين است كه : او به زودى مرا به سوى حق كه من طالب آنم هدايت مىكند . و بعضى از مفسرين « 1 » گفته‌اند : معنايش اين است كه به سوى راه بهشت هدايتم مىكند . و در اين جمله اشاره است به يك اثر ديگر از آثار ربوبيت خداى تعالى ، و آن عبارت است از هدايت به سوى راه حق ، راهى كه انسان بايد آن را طى كند ، چون سوق دادن هر موجودى به سوى كمال نيز جزء تدبير و از تماميت آن است ، پس بر ربى كه مدبر امر مربوب خويش است لازم است كه او را به سوى كمالش و سعادتش هدايت كند ، هم چنان كه خودش از قول موسى ( ع ) حكايت كرده كه فرموده : « رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 2 » و نيز فرموده : « وَعَلَى اللَّه قَصْدُ السَّبِيلِ » « 3 » ، پس رجوع به خداى تعالى و تنها او را پرستيدن ، هدايت او را به دنبال مىآورد ، هم چنان كه در اين باره نيز فرموده : « وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » « 4 » .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 45 . ( 2 ) پروردگار ما همان كسى است كه هر چه را خلقت بداد هدايت هم كرد . سوره طه ، آيه 50 . ( 3 ) هدايت به سوى راه وسط به عهده خدا است . سوره نحل ، آيه 9 . ( 4 ) و كسانى كه در راه ما جهاد كنند ما به سوى راههاى خود هدايتشان مىكنيم . سوره عنكبوت ، آيه 69